Mazkur maqolada oliy ta’limda raqamli-immersiv multisensor didaktik muhitni rivojlantirishning kognitiv mexanizmlarini takomillashtirish texnologiyasining nazariy va amaliy asoslari yoritilgan. Raqamli, immersiv va multisensor ta’lim vositalarini integratsiyalash orqali talabalarning kognitiv faolligi, tanqidiy fikrlashi, refleksiv faoliyati hamda kasbiy kompetentligini rivojlantirish imkoniyatlari asoslangan. Taklif etilgan texnologiyaning samaradorligi pedagogik tajriba natijalari bilan tasdiqlangan.

Maqolada raqamli ta’lim vositalaridan foydalanishning tarjima sifati va bo‘lajak tarjimonning kasbiy kompetensiyasiga ta’siri ingliz tili misolida tahlil qilinadi. Ishning dolzarbligi shundan iborat: kompyuter yordamida tarjima tizimlari, neyron mashina tarjimasi va sun’iy intellektga asoslangan yordamchi vositalar ta’lim jarayoniga tez kirib kelmoqda, biroq ularning tarjima sifatiga qanday ta’sir ko‘rsatishi va kompetensiyaning aynan qaysi tarkibiy qismini shakllantirishi yoki susaytirishi yetarlicha tavsiflanmagan. Tadqiqotning maqsadi — raqamli vositalar turlarini tasniflash, ularning har birining tarjima sifatiga ta’sirini aniqlash va kompetensiya modellarining tarkibiy qismlari bilan bog‘lashdan iborat. Material sifatida tarjima kompetensiyasi nazariyasi, tarjima texnologiyalari didaktikasi va mashina tarjimasidan keyingi tahrir bo‘yicha ilmiy manbalar korpusi olindi. Tavsifiy, qiyosiy-tahlil, struktur-funksional metodlar va ilmiy manbalarning kontent-analizi qo‘llanildi. Natijada raqamli vositalarning besh turi ajratildi va har biriga xos sifat samarasi hamda xatar zonasi tavsiflandi. Uch asosiy xatar aniqlandi: uslubning tekislanishi, vositaga ortiqcha suyanish va ravon mashina matnining yolg‘on ishonch hosil qilishi. Shu asosda uch bosqichli metodik model va o‘zlashtirishni baholash mezonlari taklif etiladi. Ishning amaliy ahamiyati taklif qilingan modelni tarjima ta’limi dasturlari va o‘quv qo‘llanmalarini ishlab chiqishda qo‘llash imkoniyatidadir.

Maqolada zamonaviy rus tilining so‘z turkumlari tizimi tahlil qilinadi va uni ko‘p belgili yondashuv asosida aniqlashtirish zarurligi asoslanadi. Ishning dolzarbligi masalaning hanuzgacha munozarali bo‘lib qolayotgani bilan izohlanadi: maktab va oliy ta’lim tasnifi barqarorligiga qaramay, ayrim so‘z sinflarining tarkibi va chegaralari bahs mavzusi bo‘lib qolmoqda, ajratilgan so‘z turkumlari soni esa turli tavsiflarda o‘zgarib turadi. Tadqiqotning maqsadi — rus tilida so‘z turkumlari tasnifining asoslarini belgilash, ularning kesishuv zonalarini aniqlash va sinflar tarkibini o‘zgartiruvchi dinamik jarayonlarni tavsiflashdan iborat. Material sifatida ilmiy va ma’lumotnoma adabiyot korpusi olindi: rus morfologiyasiga bag‘ishlangan klassik asarlar, akademik grammatikalar, shuningdek so‘z turkumlari nazariyasi va so‘z sinflari tipologiyasiga oid zamonaviy ishlar. Tavsifiy, struktur-semantik, distributiv va qiyosiy-tipologik metodlar, shuningdek ilmiy manbalarning kontent-analizi qo‘llanildi. Natijada rus tilida so‘z turkumlari lug‘atni diskret bo‘laklarga ajratmasligi ko‘rsatiladi: sinflar prototipiklik munosabatlari bilan bog‘langan, ular orasida esa gibrid birliklar bilan to‘ldiriladigan o‘tish zonalari mavjud. To‘rt tur o‘tish hodisasi ajratilib tavsiflanadi va eng munozarali sinflar — predikativlar, sifatdoshlar, ravishdoshlar, olmoshlar va modal so‘zlarning maqomi asoslanadi. Ishning amaliy ahamiyati olingan xulosalarni rus tili morfologiyasini o‘qitishda, shu jumladan rus tili ona tili bo‘lmagan auditoriyada qo‘llash imkoniyatidadir.

Maqolada jahon xalqlari mifologiyasidagi qiyomat-qoyim (esxatologik) motivlarining mifopoetik tabiati hamda ushbu motivlar tarkibida faollashuvchi dominant mifologik obrazlar qiyosiy-tipologik yoʻsinda tahlil qilinadi. Tadqiqot manbasini skandinav-ingliz mifologiyasidagi Ragnaryok syujeti, shumer-akkad va kitobiy anʼanadagi umumjahon suv toʻfoni matnlari, turkiy (oltoy-xakas) mifologiyasidagi Ulgen va Erlik bilan bogʻliq syujetlar hamda oʻzbek folklorining islomiy oxirat tasavvurlari bilan boyigan qatlami tashkil etadi. Tahlil natijasida esxatologik motivning “buzilish – halokat – tozarish – qayta tugʻilish” tarzidagi toʻrt bosqichli mifopoetik modeli aniqlandi; dominant obrazlar demiurg, esxatologik antagonist, bashoratchi, najotkor kema va qayta tiklovchi omon qolgan juftlik guruhlariga tasniflandi. Ingliz mifologiyasida halokat siklik-kosmologik, oʻzbek mifologiyasida esa chiziqli va axloqiy-hisobot xarakteriga ega ekani asoslandi.

Maqolada adabiyotni madaniyatshunoslik nuqtai nazaridan tahlil qilishni zamonaviy raqamli texnologiyalar bilan ta’lim jarayonida integratsiyalash masalalari ko‘rib chiqiladi. Asosiy e’tibor XIX asr rus adabiyoti, jumladan, M.Yu. Lermontov, A.S. Pushkin va L.N. Tolstoy asarlari misolida marosimlar, antropologik kodlar va folklor motivlarini o‘rganishga qaratilgan. Immersiv texnologiyalardan (VR/AR va interaktiv platformalardan) foydalanish ijtimoiy-madaniy amaliyotlarni vizuallashtirish, adabiy sahnalarni rekonstruksiya qilish hamda qahramonlar psixologiyasini yanada chuqurroq anglash imkonini beradi. Bunday yondashuv talabalarda metapredmet va tanqidiy kompetensiyalarni shakllantirishga ko‘maklashadi, analitik hamda refleksiv tafakkurni rivojlantiradi, ularning o‘quv jarayoniga jalb etilganlik darajasini oshiradi, shuningdek, matnni madaniy-tarixiy artefakt sifatida amaliy jihatdan tushunishiga yordam beradi. Maqolada o‘qitishning innovatsion metodlari an’anaviy matn tahlili bilan zamonaviy ta’lim vositalarini qanday uyg‘unlashtirishi hamda gumanitar va raqamli kompetensiyalarning integratsiyasini ta’minlashi yoritilgan.

Maqolada Xolid Husayniyning “Shamol ortidan yugurib” (2003), “Ming quyosh shu’lasi” (2007) va “Tog‘lar ham sado berdi” (2013) romanlarida “ezgulik – yovuzlik” kontseptual oppozitsiyasining metafora va obrazlilik orqali qanday til vositalarida ifodalanishi tahlil qilinadi. Tadqiqot kognitiv metafora nazariyasini badiiy metaforaning diskursiv tahlili bilan birlashtiradi va axloqiy baho bilvosita, obrazli tarzda berilgan parchalardan tuzilgan maqsadli korpusga metafora identifikatsiyasi protsedurasini (MIP) tatbiq etadi. Tahlil natijasida uch romanning axloqiy mazmunini tashuvchi beshta doimiy manba sohasi aniqlandi: yorug‘lik va zulmat, vertikal makon, suv va qurg‘oqchilik, yirtqichlik va kasallik hamda madaniy jihatdan belgili artefaktlar (varrak, devor, tig‘). Natijalar shuni ko‘rsatadi, ki yozuvchi axloqiy kategoriyalarni mavhum nomlar bilan deyarli atamaydi; ezgulik va yovuzlik sezgi obrazlarida kodlanadi, ularning baho qutbi esa bir obraz doirasida teskarisiga o‘zgarishi mumkin. Shu obrazli teskarilanish Husayniy axloqiy idiomasining o‘ziga xos belgisi bo‘lib, tarjimada, xususan o‘zbek tiliga o‘girishda, ekvivalentlikning alohida muammolarini keltirib chiqaradi.